Το λουτρό ήταν ένα τούρκικο χαμάμ, που βρισκόταν στην Απάνω Σκάλα. Απ’ όξω μου ‘δωσε την εντύπωση εκκλη­σιάς με τους θόλους του και τα στενά παράθυρά του. Καθώς ήμουν τότε στην ηλικία της αδιαφιλονίκητης θρησκευτικής πίστης και μου άρεσε η ατμόσφαιρα της εκκλησίας, μπήκα ανύποπτος και σχεδόν πρόθυμος μέσα.
Μόλις ανεβήκαμε μερικά πέτρινα σκαλιά, βρεθήκαμε σ’ ένα διάδρομο, όπου αριστερά ήταν πολλά δωμάτια με ξύλινους τοίχους και καφασωτά παράθυρα, ενώ δεξιά ήταν ένας πέτρινος τοίχος με μια μεγάλη βαριά ξύλινη θολω­τή πόρτα, απ’ όπου ακούγονταν πνιχτοί και βαθείς ήχοι, σαν να ‘βγαιναν από καμιά σπηλιά.

Μπήκαμε σε κάποιο από τα δωμάτια της αριστερής πλευράς, όπου όλες οι γυναίκες, η μαμά μου, οι θείες μου και η Παρασκευή, η υπηρέτρια της θείας Μένης, γδύ­θηκαν τελείως και τυλίχτηκαν σε κάτι μεγάλα μπουρνούζια. Παρά τις δια­μαρτυρίες μου μ’ έγδυσαν και μένα και με τύλιξαν σ’ ένα μεγάλο προσόψι. Κατόπιν ήρθε μια χοντρή και πολύ ιδρωμένη γυναίκα με ξύλινα τσόκαρα και πέτσινη ποδιά, που μας οδήγησε όλους μαζί προς την κλειστή θολωτή πόρτα. Όταν άνοιξε η πόρτα, μου πιάστηκε η αναπνοή. Από μέσα βγήκαν πυκνοί ατμοί και με τύλιξε μια υγρή καταχνιά, ενώ διάφοροι καμπανιστοί και σπηλαιώδεις ήχοι με κατατρόμαξαν.

Μόλις περάσαμε την πύλη της κολάσεως αισθάνθηκα να γλιστρώ στο βρεμένο και ζεστό δάπεδο, το στρωμένο με μαρμαρόπλακες. Πήγα ν’ αρπαχτώ από τη μαμά μου, αλλά στάθηκε α­δύνατο καθώς όλες οι γυναίκες ήταν ολόγυμνες. Ευτυχώς που η θεία Μένη μ’ έπιασε από τις μασχάλες και μ’ έστησε στα πόδια μου.

Μόλις συνήλθα κάπως και τα μάτια μου συνήθισαν στην ομίχλη, που επικρατούσε σ’ όλο το χώρο, είδα πως στο κέντρο της κυκλικής αίθουσας κάτω ακριβώς από τον κεντρικό θόλο με τους γυάλινους φεγγίτες, που τόσο θύμιζε απ’ όξω την εκκλησιά, ήταν μια ρηχή χαβούζα, στην οποία από τρεις μεριές χύνονταν καυτά, αχνιστά νερά. Σε μικρότερους θόλους, που ακουμπούσαν στις τέσσερις γωνίες της κεντρικής αίθουσας, υπήρχαν κάτι μικρότερες μπανιέρες, όπου επίσης τρέχανε ζεματιστά νερά.

Όλος ο χώρος ήταν γεμάτος γυμνές γυναίκες. Δεν είχα ξαναδεί ποτές μου γυναίκες γυμνές και μού ‘καναν μεγάλη εντύπωση. Με τρόμαξαν λίγο, καθώς μου φάνηκαν άγριες με τις μαύρες τούφες στις μασχάλες και κάτω στην κοιλιά τους. Από μια διπλανή πόρτα, που συνεχώς ανοιγόκλεινε με υπόκωφο θόρυβο, έμπαιναν λουτράρισσες με ρούχα βρεμένα, με πέτσινες ποδιές και ξύλινα τσόκαρα, που έδιναν στις γυναίκες, που λούζονταν, σαπούνια και σφουγγάρια και τις έτρι­βαν στην πλάτη.Μια τέτοια λουτράρισσα, με όψη μέγαιρας, μ’ άρπαξε, με παγίδεψε ανάμεσα στα γόνατα της κι άρχισε να μου τρίβει με μανία το κεφάλι με πράσινο σαπούνι, που μού ‘καιγε τα μάτια. Πριν προφτάσω ν’ αντιδράσω, άρχισαν να πέφτουν απάνω μου καταρράχτες καυτό νερό, που μού ‘κοβε την ανάσα. Γινόταν τέτοιος θόρυβος κι ήταν τόσο δυνατή η αντήχηση, ώστε τα γοερά κλάματά μου ούτε που ακούγονταν.

  Καμιά φορά τελείωσαν τα βάσανά μου και βρέθηκα με το πετσί ροδοκόκκινο από τη ζέστη και το πλύσιμο, τυλιγμένος σ’ ένα στεγνό αφράτο μπουρνούζι, με αναφιλητό από το πολύ κλάμα, στο ήσυχο δροσερό δωμάτιο, όπου είχαμε αφήσει τα ρούχα μας, μαζί με τη μαμά μου και τις θείες μου, ομοίως τυλιγμένες στα μπουρνούζια τους, να τρώω βύσσινο γλυκό.

    Ο Μίμης ο Σαραντάκος ήταν ο ένας από τους δυο ανθρώπους που με γνώριζαν 73 ολόκληρα χρόνια -από τότε που γεννήθηκα. Ο άλλος είναι η Αγγέλα Κυπαρίσση – Καλαμάντη. Και οι τρεις (καί μαζί μας, και η αδελφή μου, η Ρηνούλα) είμαστε παιδιά των αδελφών Μυρογιάννη: της Ελένης (Σαραντάκου), της Μένης (Κυπαρίσση) και της Μάρως (Μίσσιου).

    Ο Μίμης -ο οποίος γεννήθηκε στις 9 Ιανουαρίου 1929- ήταν δίπλα μου την μέρα της γέννησης μου. Προχτές, δηλαδή στις 17 Δεκεμβρίου 2011, που ακολουθώντας την μοιραία διαδρομή κάθε ύπαρξης ξεκίνησε το μεγάλο ταξίδι για τη χώρα της Ανυπαρξίας, ήμουνα εγώ δίπλα του ξεπληρώνοντας -ας το πω έτσι- την υποχρέωση που είχα, πλην, κατ’ αντίστροφο λόγο. Αλλά ο Μίμης ως επιμελέστατος μελετητής των αρχαίων ελλήνων φιλοσόφων, έλεγε πάντοτε -και πίστευε- το υπό τον Επικούρου λεχθέν: «… το φρικωδέστερον των κακών, ο θάνατος, ουδέν προς ημάς, επειδήπερ όταν ημείς ώμεν θάνατος ου πάρεισι, όταν δ’ αυτός παρεί, τοθ’ ημείς ουκ εσμέν …».

Από αριστερά: Μίμης Σαραντάκος, Αγγέλα Κυπαρρίση-Καλαμάντη, Κώστας Μίσσιος. Και ο εγγονός του Μίμη, Δημήτρης. Στο σπίτι του Μίμη, στα 80χρονά του (Δεκ. 2008)

Αυτή η αγάπη του προς τους αρχαίους εκφράστηκε με τρία βιβλία, από τον εκδοτικό οίκο «Γνώση», πουγια πολλούς μήνες ήταν μέσα στα πέντε πρώτα ευπώλητα ενός από τα μεγαλύτερα βιβλιοπωλεία της Αθήνας, της «Πρωτοπορίας». Πρόκειται για τα: «Οι αρχαίοι είχαν την πλάκα τους»(2009), «Τι μας έμαθαν επιτέλους οι Αρχαίοι Έλληνες;» (2010) και «Σχίζοντας τη γραμμή των οριζόντων» (2011). Στις μελέτες ανήκουν και τα: «Στοιχεία χημείας» (1958), «Στεγανώσεις και στεγανωτικά υλικά» (1964), «Χαράλαμπος Κανόνης» (1987), «Απάρες» (1999). Τα δύο πρώτα έχουν να κάνουν με την επιστημονική δραστηριότητά του (σπούδασε χημικός μηχανικός στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο), τα δύο επόμενα με την πολιτική ιδεολογία του (υπήρξε μέλος της ΕΠΟΝ κατά τα χρόνια της φοίτησής του στο Α’ Γυμνάσιο Μυτιλήνης και όταν ήταν φοιτητής, μέλος του Κ.Κ.Ε. Αργότερα, και, μετά τη διάσπαση,του ΣΥΡΙΖΑ) και το τελευταίο με την φιλοσοφική θεώρησή του (ο ίδιος πάντως είχε απαλλαγεί, από νέος, από την προσδοκία της επουράνιας ζωής). Εδώ θα πρέπει να αναφερθεί και η συμβολή του στην επανέκδοση του εγκυκλοπαιδικού λεξικού του «Ηλίου» (1975 – 1980).

    Όμως ο Μίμης ήταν πάνω απ’ όλα ένας λαμπρός αφηγητής, και του προφορικού και του γραπτού λόγου. Όσοι είχαμε την τύχη να τον ζήσουμε από κοντά, δεν πρόκειται να ξεχάσουμε ποτέ την … ερμηνεία ολόκληρων παραγράφων του «Καλού στρατιώτη Σβέϊκ», του Λάκωνα «Λαγάνη» -που τον … κληρονόμησε από τον πατέρα του- ποιημάτων του Καβάφη κι εκείνη την ανεπανάληπτη μεταφορά του «Η γριά η βαβά μ’» (Παπαντωνίου / Ρισπέν) και τόσων άλλων που δεν μου είναι εύκολο, τώρα να θυμηθώ- η μνήμη μου δεν ανταποκρίνεται ούτεστο ένα δέκατο αυτής του Μίμη, που δεν ξεχνούσε τίποτα απ’ όσα είχε διαβάσει. Στον γραφτό λόγο η αφηγηματικότητά του διοχετεύτηκε στα βιβλία του: «Ο άγνωστος ποιητής Αχθος Αρούρης» (1995), «Τα έπη των Αριμασπών» (2004), «Γιατί η θεία μου μπορεί να πήγε στον Παράδεισο» (2006), «Μαθητές και δάσκαλοι» (2008). Το πρώτο είναι μια αριστουργηματική -χωρίς υπερβολή- βιογραφία του πατέρα του, το δεύτερο ένας συναρπαστικός ελληνικός «Κώδικας Ντα Βίντσι», το τρίτο μια χιουμοριστική ιστορία συγγενικού προσώπου και το τέταρτο αναφορά στην σχολική τάξη και τους δασκάλους του. Όμως θαρρώ πως το καλύτερό του είναι το: «Εφτά ευτυχισμένα καλοκαίρια» που δεν πρόλαβε να το τυπώσει και ελπίζω -και εύχομαι- να το κάνουν οι εκδόσεις «Αιολίδα» (που βγάλανε και το «Η αποκρουστέα μυθολογία» (2010), χρονογραφήματα που δημοσιευθήκανε στην εφ. «Εμπρός», στην οποία έγραφε, τουλάχιστον δυο δεκαετίες).

    Ο Μίμης Σαραντάκος είχε σύζυγο, από το 1958, την Αιγινίτισσα Κική Πρωτονοταρίου (καθηγήτρια της ιατρικής του Πανεπιστημίου Αθηνών). Αγάπησε την Αίγινα, έβγαλε εκεί την σατιρική εφημερίδα και αργότερα περιοδικό, «Το Φιστίκι», ήταν μέλος του Μορφωτικού Ομίλου της, έπαιξε σε θεατρικές παραστάσεις, έγραψε θεατρικά σκετς. Παιδιά του ήταν ο Νίκος (που ακολουθεί την πορεία του, σε άλλα όμως πεδία), η Λένα και η Έφη, από τα οποία είχε πέντε εγγόνια. Πρέπει να σημειωθεί ότι ήταν ιδρυτικό μέλος της Εταιρείας Διάσωσης Ιστορικών Αρχείων (ΕΔΙΑ).

    Τον Μίμη, τον συνοδεύσαμε στην τελευταία κατοικία του το μεσημέρι της Τρίτης 20 Δεκεμβρίου 2011. Στην εφ. «Αυγή» της Κυριακής 25 Δεκεμβρίου, γράφτηκαν και τούτα, που τα μεταφέρω γιατί θαρρώ αποδίδουν το κλίμα της βαθιάς συγκίνησης που κυριάρχησε εκεί: «… Δεν μπορούμε σε λίγες γραμμές να περιγράψουμε το έργο αυτού του λόγιου μαχητή της Αριστεράς. Κι ακόμα πιο δύσκολο είναι να αποδώσουμε την πνοή, το πνεύμα του, τη ζωντάνια της παρουσίας του. Μια αίσθηση που διαπερνούσε την ατμόσφαιρα την περασμένη Τρίτη, στην πολιτική του κηδεία στο Παλιό Φάληρο, στον κόσμο που συγκεντρώθηκε να τον αποχαιρετήσει, στους επικήδειους των φίλων και των συναγωνιστών• μια αίσθηση που κορυφώθηκε όταν παλιοί φίλοι και συμμαθητές τραγούδησαν με μια φυσαρμόνικα, όπως το συνήθιζαν με τον Μίμη, την «Ελιά», τους «Κυνηγούς» και άλλα κομμάτια από μυτιληνιά επιθεώρηση του μεσοπολέμου …».

    Τώρα πια ο Μίμης θα ζει μόνο μέσα από τις μνήμες της Κικής, των παιδιών του, των εγγονιών του, όσων τον ζήσαμε από κοντά και τον αγαπήσαμε, όμως εγώ πιστεύω ότι από κάποια γωνίτσα θα χαμογελά με ευτράπελη διάθεση και -φυσικά- θα απαγγέλλει:

«… Κι η γριά η βαβά μ’ – ταϊρνάϊ ταϊρνάΐ
στου χέρ’ τ’ς τ’ αδραχτ’ στριφουγυρνάει
η γριά μι’ τ’ άσουστα υστιρνά
-Δόξα σοι Κύριι των Δυνά-
η γριά η βαβά μ’ η αφιντιά τ’ς
γνέθ’ κι θα γνέθ’ κουντά στ’ φουτιά τ’ς…»

    Είναι δυνατόν να μην έχει γίνει έτσι;

Κώστας Μίσσιος

Όταν με ξύπνησε η μαμά μου, το βαπόρι είχε φτάσει απ’ έξω από το λι­μάνι του νησιού μας.
Ώσπου να πλυθώ και να ντυθώ είχε ρίξει με θόρυ­βο τις άγκυρές του.

Όταν ανεβήκαμε στο κατάστρωμα, είχε κυκλω­θεί από τις βάρκες, που είχαν ξεκινήσει να το προϋπαντήσουν μόλις φά­νηκε στ’ ανοιχτά. Έφερναν τους επιβάτες που θα ταξίδευαν για τον Πειραι­ά και θα παίρνανε τους φερμένους στο νησί.
Σε κάθε βάρκα ήταν συνήθως οι δυο βαρκάρηδες, ο βοηθός τους, καμμιά δεκαριά επιβάτες κι αμέτρητο πλήθος βαλίτσες, καλάθια, μπόγοι, κλουβιά με πουλιά, κότες δεμένες ανά δύο από τα πόδια τους κι άλλα τσουμπλέκια. Οι βαρύτερες αποσκευές, μπαούλα, έπιπλα και εμπορεύματα, έρχονταν με τις χοντρές μαύρες μαούνες, που τις αργόσερναν μπενζίνες.

Οι βαρκάρηδες κάνανε τρομερό σαματά με τις φωνές τους. Όλοι βιάζονταν να περάσουν πρώτοι τους επιβάτες τους στο καράβι για να πάρουν τους ταξιδιώτες, που θ’ αποβιβάζονταν στο νησί. Όποιος αργούσε σ’ αυτή την επιχείρηση, κινδύνευε να γυρίσει άδειος πίσω.

Η μητέρα μου, που κρατιόταν γερά από τα κάγκελα του βαποριού και με κρατούσε και μένα το ίδιο σφιχτά από το χέρι, σα να φοβόταν πως θα γλιστρούσα και θα ‘πεφτα στη θάλασσα, έβαλε ξαφνικά χαρούμενες φωνές και μου ‘δειξε τις βάρκες.

Ξεχώρισα αμέσως, στη δεύτερη, τον Γιάσο, που ήταν από τέτοια απόσταση ορατός διά γυμνού οφθαλμού, καθώς ήταν τεράστιος σε ανάστη­μα, πραγματικός γίγαντας και το τελείως φαλακρό κεφάλι του άστραφτε στον ήλιο, σαν καινούργιο καλογυαλισμένο χάλκωμα.

Ο Γιάσος δεν ήταν ούτε βαρκάρης, ούτε βοηθός, ούτε επιβάτης, ήταν όμως πάντοτε μέσα στις βάρκες και φαινόταν πως είχε το γενικό πρόσ­ταγμα. Για πολλά χρόνια μου είχε δημιουργηθεί η πεποίθηση πως ο Γιάσος, που τον θυμόμουν από τότε που κατάλαβα τον κόσμο, ήταν το αφεντικό του λιμανιού, ένα είδος υπερλιμενάρχη. Όποτε μ’ έπαιρνε βόλτα από το σπίτι μας, η πεποίθηση αυτή ρίζωνε ακόμα περισσότερο.
Γιατί ο Γιάσος έπαιρνε, χωρίς να ζητήσει κανενός την άδεια, όποια βάρκα ήθελε και με πήγαινε ένα γύρω στο λιμάνι ή στο Μακρύ Γιαλό ή στα Τσαμάκια. Όλοι οι άνθρωποι του λιμανιού τον ήξεραν και τον χαιρετούσαν φιλικά. Την Καθα­ρή Δευτέρα, που τη γιορτάζαμε όλοι μαζί, συνήθως στη συνεχόμενη αυλή της θείας Ζωής και της θείας Ευτυχίας, ο Γιάσος έφερνε τα καταπληχτικότερα και σπανιότερα θαλασσινά στο τραπέζι μας. Κι ακόμα μου διηγιόταν συναρπαστικές ιστορίες από τα ταξίδια του στην Πόλη και στα βάθη της Ανατολής.
(Πολλά χρόνια αργότερα ανακάλυψα πως ο Γιάσος ήταν, μονάχα, ένας από τους φορτοεκφορτωτές του λιμανιού.)

Τον καιρό εκείνον ο Γιάσος είχε περάσει τα σαράντα και ήταν μισοσακατεμένος από ένα ατύχημα. Στα νιάτα του όμως ήταν, όπως μου διηγιόταν η γιαγιά, πραγματικός Ηρακλής. Μπορούσε να σταματήσει έναν αραμπά, που τον έσερναν δυο άλογα και μπορούσε, λέγανε, να σηκώσει ένα γάιδαρο με το φορτίο του μαζί. Κάποτε όμως, δέκα περίπου χρόνια πιο πριν, εξαιτίας κακής στιβασίας έπεσαν απάνω του όλα τα άδεια σιδερένια λαδοβάρελα, αυτά που τα λένε «μπόμπες», που ήταν φορτωμένα σ’ έναν αραμπά. Οποιοσδήποτε άλλος θα σκοτωνόταν επί τόπου. Ο Γιάσος όμως κατάφερε, όχι μόνο να σηκωθεί, αλλά πήγε μόνος του ως το γιατρό.
Από τότε όμως το αριστερό του χέρι και το αριστερό του πόδι ήταν λίγο πιο αργοκίνητα από τα αν­τίστοιχα δεξιά του άκρα και το δεξί του μάτι ήταν μόνιμα μισόκλειστο. Το σακατιλίκι αυτό όμως έκανε το Γιάσο να φαίνεται στα παιδικά μου μάτια σαν ένας συμπαθητικός κύκλωπας.

Όταν η βάρκα έφτασε στη σκάλα του βαποριού, ο Γιάσος αρπάχτηκε σβέλ­τα από τα σκοινιά και παρακάμπτοντας βαρκάρηδες και χαμάληδες, επιβιβαζόμενους και αποβιβαζόμενους επιβάτες, ναύτες και λιμενικούς, ανέβη­κε στο κατάστρωμα. Η μητέρα μου τον αγκάλιασε και ο Γιάσος τη φίλησε σταυρωτά. Ύστερα στράφηκε σε μένα, με άρπαξε από τις μασχάλες, με πέ­ταξε ψηλά, με άρπαξε στον αέρα και με ξανάστησε στα πόδια μου φωνά­ζοντας,
«Γεια σου, Μίμαρε!»
Κατόπιν πήρε όλες σχεδόν τις αποσκευές μας στα δυο του χέρια και ξανακατέβηκε στη βάρκα του το ίδιο γρήγορα και αντικανονικά.

(συνεχίζεται)

Οι παλιές φωτογραφίες του λιμανιού της Μυτιλήνης είναι από εδώ

Κάποια στιγμή, ο Ηλίας ο Παπαδόπουλος έκατσε στη θέση που πάντα καθόταν ο Μίμης κι έπαιξε με τη φυσαρμόνικα το “ακορντεόν”, με το οποίο τον είχε αποχαιρετήσει και τη μέρα της κηδείας. Μετά, εκείνος κι ο Πάνος ο Κοντέλλης πιάσαν το τραγούδι, και μαζί τους σιγοτραγουδήσαμε όλοι, αγαπημένα παλιά τραγούδια και μερικά στη λεσβιακή ντοπιολαλιά, όπως συνήθιζαν να κάνουν στις συνάξεις του Σαββάτου.

Αργότερα, διαβάστηκαν αποσπάσματα κάποιων κειμένων που γράφτηκαν από αγαπημένους φίλους για το θάνατο του Μίμη.
Η συγκίνηση όλων ήταν μεγάλη, όπως μεγάλη είναι για όλους μας η αίσθηση της απουσίας του, ανάλογη του χώρου που καταλάμβανε στη ζωή μας…

Η όμορφη παρέα των Καλλονιατών είναι σίγουρο ότι θα κρατάει πάντα μια θέση στις συνάξεις της για τον Μίμη.

Όπως συμβούλευε συχνά και κείνος: Κάντε παρέες – έρχονται δύσκολες μέρες!

Στο παραπάνω “ενθύμιον” με τη χειρόγραφη σημείωση του Μίμη στην πίσω πλευρά, ο ίδιος είναι 3ος από δεξιά στην πρώτη σειρά, με τα ναυτικά, και 4ος από αριστερά είναι ο Ηλίας Παπαδόπουλος.

-

(Το πρώτο καλοκαίρι είναι αυτό του 1936. Ο Μίμης είναι 7 χρονών και επιστρέφει στη Μυτιλήνη, μετά από απουσία τριών χρόνων που η οικογένεια έζησε στην Αθήνα και στην Κρήτη ακολουθώντας τις μεταθέσεις του πατέρα του).

   Το καλοκαίρι εκείνο το πέρασα στο χωριό του παππού μου (από τη γενιά της μητέρας μου).
Απ’ ό,τι θυμάμαι ήταν ζεστό και ξερό. Για μένα κύλησε πολύ ευτυχισμένα και έτσι μού ‘μεινε αξέχαστο, αλλά για τους μεγάλους ήταν ένα τρομερό καλοκαίρι. Στην Ισπανία είχε ξεσπάσει η ανταρσία των εθνικιστών, στην Αβησσυνία τέλειωνε ο κατακτητικός πόλεμος του Μουσολίνι, στην Κίνα άρχισε ο πόλεμος με τους Γιαπωνέζους, ο Χίτλερ φοβέριζε την Ευρώπη, στη Σοβιετική Ένωση τα πράγματα ήταν πολύ δύσκολα. Και στην Ελλάδα εκείνο το καλοκαίρι θα γινόταν δικτατορία. […] Αποφασίστηκε να περάσουμε το καλοκαίρι στο νησί. Η μαμά μου το απαιτούσε επίμονα, επιταχτικά σχεδόν, κι ο πατέρας μου το δέχτηκε χωρίς πολλές αντιρρήσεις, γιατί περίμενε πως μέσα στο καλοκαίρι θα διοριζόταν στο υποκατάστημα της Τράπεζας στο νησί.

  Το πλοίο λεγόταν «Αρντένα» και θα ξεκινούσε το απόγεμα. Πρώτοι θα φεύγαμε η μαμά μου κι εγώ και ο πατέρας θα ακολουθούσε σε έναν περίπου μήνα, όταν θα έπαιρνε το χαρτί της μετάθεσής του. Πήγαμε όλοι μαζί με ταξί στον Πειραιά κι ο πατέρας μου μας συνόδεψε μέσα στο πλοίο, στο οποίο ανεβήκαμε από μία πανύψηλη λοξή σκάλα, που οδηγούσε από την προκυμαία στην πρύμνη του. Μας ταχτοποίησε στην καμπίνα μας, που τη μοιραστήκαμε με άλλες δύο κυρίες κι έμεινε μαζί μας στο σαλόνι του καραβιού, ώσπου πέρασε ένας ναυτικός με πηλίκιο και χρυσά γαλόνια, που χτυπούσε ένα κουδούνι και φώναζε:
«Παρακαλούνται οι κύριοι επισκέπται να αποβιβασθούν. Το πλοίο θα αναχωρήσει αμέσως.»

Τότε ο μπαμπάς μου μας φίλησε και κατέβηκε από τη μεγάλη σκάλα στο μουράγιο του λιμανιού.
Για λίγην ώρα μείναμε στην πρύμνη, βλέποντας τον μπαμπά μου, που έστεκε ακόμα στο μουράγιο, να μικραίνει συνεχώς. Το μεγαλύτερο μέρος του καταστρώματος βρισκόταν σ’ αυτή την κατάσταση, που δεν προσφερόταν καθόλου για ρεμβασμό και ήσυχο διάβασμα, όπως ήθελε εκείνη κι έτσι στραφήκαμε στην πιο απόμερη γωνιά του, πίσω από το δεύτερο φουγάρο, όπου υπήρχε μόνο μια ήσυχη παρέα από καμιά δεκαπενταριά πολίτες και πεντέξι χωροφύλακες.

  Από την αρχή μού κίνησε την περιέργεια αυτή η παρέα, γιατί είχε κάτι το παράταιρο, που δεν ταίριαζε με τους υπόλοιπους επιβάτες της τρίτης θέσης. Δε μοιάζανε με τους τσιγγάνους, τους χωριάτες και τους φαντάρους, που κυριαρχούσαν στο κατάστρωμα. Ήταν καθαροί και ντυμένοι με ρούχα της πόλης, σακάκια, παντελόνια, καμπαρτίνες και φορούσαν ρεπούμπλικες ή τραγιάσκες. Είχαν όλοι δίπλα τους βαλίτσες κι όχι μπόγους ή καλάθια, μιλούσαν μεταξύ τους χαμηλόφωνα και δε δείχνανε καμμιάν ανησυχία ή βιασύνη. Δεν είχαν το ανήσυχο βλέμμα που ρίχναν οι χωριάτες γύρω τους, μαζεύοντας κοντά τους τα τσουμπλέκια τους μην τύχει και τους τα κλέψουν. Μου φάνηκαν ήσυχοι και πειθαρχικοί σαν φαντάροι κι ας μη φορούσαν στολή, εκτός από τους χωροφύλακες.

  Στην αρχή τούς πέρασα πως ήταν μια παρέα, κατόπιν όμως πρόσεξα πως οι πολίτες δεν άλλαζαν ούτε κουβέντα με τους χωροφύλακες, που κάθονταν λίγο παράμερα, κρατώντας ανάμεσα στα γόνατά τους τα ντουφέκια τους. Μια φορά μόνο ένας χωροφύλακας έβγαλε από την τσέπη της στολής του μια φωτογραφία, την κοίταξε λίγο και μετά την έδωσε σ’ έναν άλλο χωροφύλακα. Αυτός την παρατήρησε αρκετήν ώρα χαμογελώντας και την έδωσε σε άλλο συνάδελφό του. Η φωτογραφία πέρασε έτσι από όλους τους χωροφύλακες και ο τελευταίος, χαμογελώντας, την έδειξε σε έναν πολίτη, από εκείνη την παρέα. Έναν κοντό και γεροδεμένο, μεγάλης ηλικίας, με κόκκινο γελαστό πρόσωπο, που φορούσε τραγιάσκα, καθόταν σ’ ένα πάνινο διπλωτό σκαμνί κι είχε την καμπαρτίνα του αναρριχτή στους ώμους.
Αυτός πήρε τη φωτογραφία, την κοίταξε αμίλητος, ενώ το πρόσωπό του σκυθρώπιαζε. Μερικοί από την παρέα του σκύψανε πάνω από τον ώμο του να δουν κι αυτοί. Ύστερα ο γέρος έδωσε τη φωτογραφία πίσω στο χωροφύλακα, διόρθωσε την καμπαρτίνα του, που του ‘χε πέσει από τους ώμους και σκύβοντας στο διπλανό του, λες κι ήθελε να του πει κάτι εμπιστευτικά, άρχισε απροσδόκητα να τραγουδά με χαμηλή μπάσα φωνή:

«Θύελλες, άνεμοι, γύρω μας πνέουν
τέκνα του σκότους εμάς κυνηγούν»
Όλη η παρέα έπιασε το τραγούδι χαμηλόφωνα:
«σε άνισες μάχες ριχνόμαστε τώρα
κι άγνωστες τύχες εμάς καρτερούν».

Αμέσως έγινε ταραχή. Οι χωροφύλακες σηκώθηκαν όρθιοι κι άρχισαν να φωνάζουν:
«Πάψτε» «Σκασμός» «Σιωπή».
Ακούγοντας το σούσουρο οι λοιποί επιβάτες της τρίτης θέσης, άλλοι σηκώθηκαν από τις θέσεις τους και κοίταζαν με περιέργεια και κάποιοι πλησίασαν να δουν τι τρέχει.

Δεν μπόρεσα να δω τι έγινε από κει και πέρα, γιατί η μαμά μου σηκώθηκε βιαστικά, μ’ άρπαξε από το μπράτσο και με τράβηξε προς τη σκάλα που οδηγούσε στο κάτω κατάστρωμα. Εκεί η μαμά μου μού ‘πε σιγανά:
«Είναι κομμουνιστές και τους πάνε στον Άι-Στράτη, εξορία»
Δε ζήτησα άλλες εξηγήσεις, γιατί ήξερα τι θα πει «κομμουνιστές». Πολλοί φίλοι μας ήταν τέτοιοι. Μάλιστα λέγανε πως κι ο πατέρας μου ήταν κομμουνιστής, η μαμά μου όμως όταν γινόταν σχετική συζήτηση τους διόρθωνε:
«Όχι ακριβώς, είναι αριστερός».

Ψάχνοντας στο διαδίκτυο για κάποια φωτογραφία του πλοίου που αναφέρει ο Μίμης, βρήκα εδώ τη θλιβερή ιστορία που το συνοδεύει, καθώς στον πόλεμο επιτάχθηκε από τους Γερμανούς, και μεταφέροντας  Ιταλούς αιχμάλωτους του γερμανικού στρατού, στις 28 Σεπτεμβρίου του 1943, βυθίστηκε στην είσοδο του κόλπου του Αργοστολίου, προσκρούοντας  σε νάρκη.
Αντιγράφω από εδώ:

Αγαπημένε μας φίλε και συνάδελφε Μίμη,

Συγκλονισμένοι μάθαμε για το θλιβερό μαντάτο όλοι οι συνάδελφοί Χημικοί Μηχανικοί, που τόσο πολύ τους είχες αγαπήσει. Δύσκολο σε τέτοιες στιγμές να περιγράψουμε αυτό που όλοι μας νοιώσαμε με το ξαφνικό φευγιό σου. Τα λόγια στερεύουν και δεν μπορούν να αποτυπώσουν τη βαθειά συγκίνηση που διακατέχει όλους μας.

Σου ταιριάζουν απόλυτα τα λόγια του μεγάλου καινοτόμου της χημείας Charles Goodyear. “Η ζωή δεν θα πρέπει να αποτιμάται με το χρήμα. Δεν έχω πρόθεση να παρα­πονεθώ ότι εγώ έσπειρα και άλλοι μάζεψαν τους καρπούς. Ένας άνθρωπος θα πρέπει να λυπάται μόνο αν ο ίδιος σπείρει και κανένας δεν απολαμβάνει τους καρπούς».

Λόγια απόλυτα αληθινά για τη στάση ζωής που είχες επιλέξει συνειδητά. Η ζωή για σένα δεν ήταν δεμένη με το στενό περιβάλλον του συμφέροντος. Αντίθετα μοίραζες απλόχερα και δημιουργικά αυτήν την ανυπολόγιστη γνώση και εμπειρία που είχες αποκτήσει. Ο λόγος σου πάντα απλός και συγκροτημένος, μα συνάμα ανθρώπινος γεμάτος με αισιοδοξία και μια αστείρευτη διάθεση γεμάτη χαμόγελο και χιούμορ.

Μα και η προσωπική σου ζωή αντάξια των συναισθημάτων και των πράξεών σου. Κατόρθωσες στο διάβα της ζωής σου να δείξεις το πραγματικό νόημα και την αξία που έχει αυτή η χιλιοβασανισμένη λέξη “οικογένεια”. Ήταν για σένα το κάστρο απ’όπου εφαρμούσες. Ένοιωθες αυτή τη λεύτερη σιγουριά της θαλπωρής μα και συνάμα της δημιουργίας. Κατόρθωσες αυτό που για πολλούς σήμερα αποτελεί άπιαστο όνειρο. Να γεύεσαι χαρές και λύπες έχοντας δίπλα σου σύντροφο-συμπαραστάτη τη γυναίκα σου Κική, τα παιδιά σου και τα εγγόνια σου.

Και το έδειχνες πάντα αυτό όπου και να βρισκόσουν. Και ένοιωθες υπερήφανος. Ήσουν πραγματικά ευλογημένος Μίμη που μπόρεσες να γνωρίσεις την απλότητα της ζωής μέσα από τη δημιουργικότητα της πραγματικής οικογένειας.
Αλλά δεν περιορίστηκες μόνο στην οικογένεια σου γιατί πάντα πίστευες ότι η οικογένεια αποτελεί εφαλτήριο για κοινωνικούς αγώνες και ανθρώπινη κοινωνία. Και αυτό το έκφραζες με κάθε τρόπο στο ευρύτερο περιβάλλον, τους φίλους σου και τους συναδέλφους.
Παρά την τεράστια γνώση σου και αγάπη για την Αρχαία Ελλάδα, που ήταν διάχυτη σε όλα τα έργα σου, ποτέ δεν ξέχασες και πάντα ήσουν ενήμερος για όλες τις σύγχρονες εξελίξεις γύρω από τη χημεία. Νεαρός ακόμη χημικός μηχανικός ήσουν όταν εκδόθηκε το βιβλίο σου “Στεγανώσεις και στεγανωτικά υλικά” που και σήμερα ακόμη αποτελεί πολύτιμο βοήθημα για όλους τους μηχανικούς.

Οι απόψεις σου για θέματα χημικού μηχανικού πάντα επίκαιρες και τεκμηριωμένες. Πάντα συνεργάσιμος και έτοιμος να προσφέρεις χωρίς δεύτερη σκέψη την αστείρευτη γνώση σου και εμπειρία. Γνώση, αισιοδοξία και πάνω απ’ όλα ανθρωπιά, αυτό ήταν πάντα το τρίπτυχο της ζωής σου που σε συντρόφευε σε κάθε σου βήμα. Έννοιες απλές, μα συνάμα και δύσκολες που απαιτούν πάντα συνεχή αγώνα για όποιον θέλει να νοιώθει και να είναι πραγματικά ελεύθερος.

Και συ, Μίμη, όχι μόνο ένοιωθες μα και ήσουν λεύθερος. Και απολάμβανες αυτά τα άϋλα αλλά ανεκτίμητα αγαθά που απλόχερα χάρισε η φύση στον άνθρωπο, μα που σήμερα πολλοί όχι μόνο αρνούνται αλλά ούτε καν γνωρίζουν.

Αγαπούσες πολύ τη ζωή, Μίμη, και αυτό το εκδήλωνες με κάθε τρόπο. Με την αγάπη σου για τον άνθρωπο και την ανθρώπινη κοινωνία γενικότερα. Όλη σου η ζωή ήταν μια συνεχής προσπάθεια για καλύτερη κοινωνία, με ανθρώπους ελεύθερους, απαλλαγμένους από το μικρόβιο του καιροσκοπισμού και της αντιπαλότητας. Η γνώση σου για όλα τα κρίσιμα θέματα που αντιμετωπίζει σήμερα η παγκόσμια κοινότητα και ιδιαίτερα η αστείρευτη αγάπη σου για τον αρχαίο πολιτισμό μας, πάντα προκαλούσε τον σεβασμό όλων μας.

Αγαπούσες την προσπάθεια και την συνέπεια. Ποτέ δεν απογοητεύτηκες και πάντα ήσουν γεμάτος αισιοδοξία και πίστη για κάτι καλύτερο. Αγάπη και πίστη για τον άνθρωπο, αγάπη για την εργασία, συνέπεια και αλληλοεκτίμηση στις ανθρώπινες σχέσεις. Και αυτό πάντα σε συνόδευε σε κάθε βήμα της ζωής σου. Μα συνάμα διέθετες κάτι ανεκτίμητο και δυστυχώς δυσεύρετο στην εποχή που ζούμε. Και αυτό δεν ήταν τίποτε άλλο από το χιούμορ σου που πάντα σατύριζε κάθε τι που απαξίωνε τον άνθρωπο.

Μίμη, φεύγεις σε μια στιγμή που πολλά από αυτά που ζούσες και αγαπούσες πλανιώνται σήμερα θολά γύρω μας και γλιστράνε κάτω από τα πόδια μας. Έννοιες και αξίες στροβιλίζονται σήμερα γύρω μας σαν ένας τυφώνας που συμπαρασύρει τα πάντα στο διάβα του. Στιγμές δύσκολες και σκοτεινές.
Όμως, ο σπόρος που έσπειρες δεν θα πάει χαμένος. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν πέθανε και δεν πρόκειται να πεθάνει. Τα βιβλία σου και η πίστη σου στον άνθρωπο και την κοινωνία γενικότερα δεν είναι πλαστές και φευγαλέες αποτυπώσεις κάποιας στιγμής και δεν πρόκειται να ξεθωριάσουν, παρά τη σημερινή λαίλαπα της χυδαιότητας και του ευτελισμού. Στηρίζονται στην αιωνιότητα του πνεύματος και των συναισθημάτων, στηρίζονται σε αυτά που με απλές λέξεις ονομάζουμε αγάπη, συναδέλφωση. Έννοιες διαχρονικές που καμιά σκόνη και αν πέσει πάνω τους δεν μπορεί να τις σβύσει.

Καλό σου ταξείδι αξέχαστε φίλε και συνάδελφε ΜΙΜΗ. Ποτέ δεν θα σε ξεχάσουμε.

Το τελευταίο Σαββάτο στις 17 του μηνός, η συντροφιά μας στους «Καλλονιάτες», όπως αυτός μας έλεγε, συμπεριλαμβάνοντας βέβαια και τον εαυτό του (απ’ το περιοδικό του, που αυτός εξέδιδε, το «ΦΥΣΤΙΚΙ» αντιγράφω τον ορισμό: Καλλονιάτες ονομάζονται λόγιοι λεσβιακής καταγωγής, οι οποίοι, από τον Οκτώβριο έως το Μάιο συγκεντρώνονται, συζητώντας και τρωγοπίνοντας κάθε δεύτερο Σαββάτο μεσημέρι, στο φιλόξενο εντευκτήριο του Συλλόγου Καλλονιατών), στο «εντευκτήριο του Σαββάτου» όπως ο συντάκτης του παρόντος έχει γράψει προ μηνών στο περιοδικό «Καλλονιάτικα», είχε μια σοβαρή απουσία.
Δεν είχε φανεί ο Δημήτρης, ο Δημήτρης Σαραντάκος, αυτός που ήταν πάντα παρών από τους πρώτους. Η πρώτη αμηχανία μας και το σχετικό ερώτημα μας, ατυχώς απαντήθηκε ύστερα από κάποια ώρα από ένα τηλεφώνημα του μοναχογιού του, Νίκου στον οικοδεσπότη μας, το Χρήστο Τραγέλλη. «Ο Δημήτρης εκτάκτως εισήχθη σε κλινική και ότι μάλλον σοβαρά είναι η κατάστασή του». Διαλυθήκαμε, όπως ήταν φυσικό, και κάποιοι από μας πήγαν εκεί. Ατυχώς η κατάστασή του απεδείχθη ότι δεν ήταν ανατάξιμη και ο Μίμης έφυγε για πάντα στα 82 του χρόνια.

Με το Δημήτρη γνωριστήκαμε τα τελευταία χρόνια στους «Καλλονιάτες» και μεταξύ μας αναπτύχθηκε αμοιβαία εκτίμηση που ξεκινούσε απ’ το γεγονός ότι φοιτήσαμε κι οι δύο στα ίδια θρανία στη Σχολή Χημικών Μηχανικών του Ε.Μ.Πολυτεχνείου. Έτσι με προσφωνούσε με το «συνάδελφε». Για το προσηγορικό αυτό, μια φορά του ζήτησα εξήγηση επί τούτου και με το εύχαρες ύφος του και τον ωραίο τρόπο ομιλίας του, μου είπε: «Σε αποκαλώ ούτως για τρεις λόγους. Πρώτον έχουμε τελειώσει την ίδια σχολή στο Μετσόβιο, άρα έχουμε τον ίδιο τρόπο σκέψης. Δεύτερον διότι έχεις και συ το χάρισμα να χειρίζεσαι με ορθό τρόπο τον κάλαμον αλλά και με καλλιέπεια τον λόγον και τρίτο και κυριότερο διότι είσαι συνδαιτυμόνας, επαξίως βέβαια, εδώ στους Καλλονιάτες». Και συνέχισε: «Θα σου έδινα τον τίτλο του “συντρόφου”. Όμως το αποφεύγω διότι ατυχώς η λέξη αυτή τα τελευταία χρόνια έχει βιασθεί από τους κάθε λογής σαλτιμπάγκους που τη χρησιμοποιούν δι’ ίδιον όφελος και την αποφεύγω, για να μη σε προσβάλλω».

Όταν φεύγαμε απ’ τη φιλόξενη στέγη των «Καλλονιατών» και εκ του ότι πηγαίναμε προς την ίδια στάση, πάντα τον συνόδευα και εκεί βρίσκαμε την ευκαιρία να συζητήσουμε και τα επιστημονικά ως και επαγγελματικά μας. Στις κατ’ ιδίαν αυτές συζητήσεις μας, έβλεπα το πόσο βαθύς γνώστης της επιστήμης ήταν.
Στην τελευταία συζήτησή μας το Σαββάτο 26 Νοεμβρίου, μου μίλησε για την ανακάλυψη του αιώνα, όπως τη χαρακτήρισε, και κατά κόρον μου τόνισε είναι «η ανακάλυψη». Το γραφένιο, φύλλο άνθρακος στο πάχος ενός ατόμου. Ως μικρός μαθητής, απορροφούσα απ’ το στόμα του Δημήτρη τα σχετικώς λεγόμενά του και εκείνος παρ’ όλο ότι βιαζόταν να  φύγει, ήθελε να μου τελειώσει τη «διάλεξή» του αυτή. Θυμούμαι να μου λέει ότι το υλικό αυτό θα υποκαταστήσει το πυρίτιο στην τεχνολογία των κομπιούτερς γιατί πλέον της μονοατομικής διάστασης πάχους, έχει και ελάχιστη κατανάλωση ενέργειας. Τέλος, κλείνοντας, «προφήτευσε» ότι η νανοτεχνολογία με το γραφένιο, ίσως λύσει άπαξ και δια παντός τις ενεργειακές ανάγκες του ανθρώπου, αξιοποιώντας την ηλιακή ενέργεια. Έκλεισε λέγοντας μου: «Φαντάζεσαι Τάκη “επενδύοντας” το σπίτι σου με γραφένιο, να μη χρειάζεσαι πια πετρέλαιο, φυσικό αέριο, κάρβουνο και όλα τα άλλα ενεργειακά; Ίσως αυτό το υλικό απαλλάξει τον άνθρωπο από την ενεργειακή εξάρτηση, την καταδυνάστευση των “επτά αδερφών”, τους πολέμους, τη φτώχεια και όλα τα κάθε λογής δεινά του!!».
Χωριστήκαμε εντυπωσιασμένος απ’ την «προφητεία» του. Θα θυμούμαι το Δημήτρη, το βαθυστόχαστο αυτό επιστήμονα αλλά και συνειδητό ανθρωπιστή, μ’ αυτή την τελευταία μας κουβέντα. Θα τον κρατώ δε πάντα στη θύμησή μου, με την εντύπωση της τελευταίας αυτής κουβέντας μας και βέβαια με την «προφητεία του».

Σε κάποια άλλη παλιότερη κουβέντα μας, σε αναφορά προς τα «υπαρξιακά μας», μου έλεγε ότι ήταν έτοιμος από κάθε άποψη, αφού ο κύκλος της ζωής του ήταν πλήρης επίσης, από κάθε άποψη. Πλήρης ως μου τόνισε, ως άνθρωπος, ως σύζυγος, ως πατέρας, ως παππούς (το κυριότερο όπως υπογράμμιζε), ως επιστήμονας, ως αρθρογράφος και συγγραφέας και αυτό που μου τόνισε ήταν το, ως ολοκληρωμένο κατά το δυνατόν, κοινωνικό όν. Τούτο μου είπε είναι η κατάκτηση του ανθρώπου. Να λογίζεται μέλος της κοινωνίας, της συντροφιάς, της παρέας. Και συνέχιζε: «Τάκη, εμάς τους Έλληνες μάς σώζουν οι παρέες. Πριν δέκα χρόνια  είχα δημοσιεύσει στο “ΕΜΠΡΟΣ” ένα κείμενο με τίτλο “Κάνετε παρέες – έρχονται δύσκολες μέρες”. Επειδή οι δύσκολες μέρες ατυχώς ήρθανε, για να μη τα πω προφορικά και αλλάξω κατά κεραία το νόημα, σου δίνω το “ΦΥΣΤΙΚΙ” (Απριλίου – Ιουνίου 2011) που το αναδημοσιεύω, για να δεις τη συλλογιστική μου». Πράγματι διαβάζοντάς το, βλέπει κανείς το πώς τεκμηριώνει την άποψη του αυτή με εδραία επιχειρηματολογία, ξεκινώντας από τα σχετικώς λεχθέντα από το μεγάλο Αριστοτέλη και ακόμη πιο πίσω από τον ατομικό φιλόσοφο το Δημόκριτο. Και έκλεισε λέγοντας: «Εμείς λοιπόν εδώ οι Καλλονιάτες, κάνουμε αντίσταση στους εξουσιαστές που μισούν την παρέα. Διάβασέ το και θα δεις το λόγο».

Ο Μίμης Σαραντάκος, θιασώτης του ανθρωπισμού και της ανθρωποκεντρικής θεώρησης των πραγμάτων, είχε κλασική παιδεία και βαθειά γνώση της αρχαιοελληνικής γραμματείας, που θα τη ζήλευαν πολλοί φιλόλογοι. Όμως και ως μηχανικός, υπήρξε εμβριθής γνώστης της Χημικής Μηχανικής. Οι συνάδελφοι μηχανικοί προσέφευγαν είτε στα κάθε λογής επιστημονικά του πονήματα είτε στην, πενήντα κοντά χρόνια, πείρα του αλλά και στις γνώσεις απ’ τα αδιάλειπτα διαβάσματά του και την εντρύφηση του στις γραφές. Στις κάθε λογής γραφές έλεγε με νόημα, για να μη μας παρεξηγήσουν κάποιοι.

Κλείνοντας το παρόν, που ως στερνό αντίο γράφω στο δικό μας άνθρωπο, το Δημήτρη Σαραντάκο, θα ήθελα να τονίσω ότι πέραν της αφηγηματικής δεινότητάς του, με εντυπωσίαζε κάθε φορά η ικανότητά του να απαγγέλλει ποιήματα από μνήμης ακόμη και ποιητών δευτέρας γραμμής.
Το καλλικέλαδο επίσης της φωνής του και η ευρεία γνώση των τραγουδιών κάθε είδους που σε αρμονικό τρίο με τον Πάνο Κοντέλλη και τον Ηλία Παπαδόπουλο τραγουδούσαν, μας μετέφεραν σε εποχές νοσταλγίας πίσω στη γενέτειρά μας ή πίσω στα χρόνια της νιότης μας. Τέλος, όταν έπιανε τη φυσαρμόνικα μόνος του ή σε ντουέτο με τον Ηλία, έδιναν στην αίθουσα των Καλλονιατών, αίσθηση υπερβατικής ηχητικής αρμονίας.

Μίμη, καλό σου ταξίδι. Η μνήμη σου θα είναι άσβεστη και σε μας την παρέα σου, «τους Καλλονιάτες».

Ηλιούπολη
22.12.2011

Η φωτογραφία είναι από σύναξη των “Καλλονιατών” και την βρήκα σε παλιότερο άρθρο της Βαγγελιώς Χρηστίδου, στο Εμπρός, αφιερωμένο στο Μίμη Σαραντάκο.

-

-

Μίμη μου, εκεί που θα διαβείς 
το μακρινό σου δρόμο,
πάρε τη φυσαρμόνικα
να πεις τραγούδια της καρδιάς,
της λευτεριάς, της λεβεντιάς,
όπως εκείνο που έλεγες:
“Με το ντουφέκι μου στον ώμο”

Ο Κλεμανσώ, μου φαίνεται, είχε πει: «ο πόλεμος είναι πολύ σοβαρό πράγμα για να το εμπιστευθούμε στους στρατιωτικούς». Μήπως όμως δε συμβαίνει το ίδιο και με άλλη κατηγορία ειδικών; Μήπως πρέπει να αναρωτηθούμε αν είναι φρόνιμο να εμπιστευόμαστε ένα τόσο σοβαρό ζήτημα, όπως η οικονομία, στους οικονομολόγους;

Αν το καλοεξετάσουμε θα δούμε πως κανένας απολύτως από τους τόσους καθιερωμένους οικονομολόγους δεν είχε προβλέψει την οικονομική κρίση που ξέσπασε το 2009 και απλώθηκε σε όλον τον πλανήτη. Και δεν είναι ένας ή δύο, είναι άπειροι. Μόνο στις ΗΠΑ υπάρχουν πέντε οικονομολόγοι με βραβείο Νόμπελ, (γιατί μπορεί να μην απονέμεται βραβείο Νόμπελ σε μαθηματικούς, υπάρχει όμως για οικονομολόγους), βάλε τώρα πόσοι είναι οι απλοί.

Υπάρχει και ελληνοκύπριος νομπελίστας οικονομολόγος, που ήρθε πριν λίγα χρόνια (πριν ξεσπάσει η κρίση) στην Ελλάδα, από τα Λονδίνα όπου διατρίβει, και πρότεινε τέτοια μέτρα για την ανόρθωση της ελληνικής οικονομίας, που μόνο με δικτατορία χιτλερικού τύπου θα μπορούσαν να εφαρμοστούν…

Επανερχόμενος στην παρούσα διεθνή κρίση, επισημαίνω πως, αν ανατρέξουμε στα όσα έχουν πει όλοι αυτοί οι κύριοι τα τελευταία δέκα χρόνια, θα δούμε πως όχι μόνο δεν την είχαν  καν προβλέψει, αλλά και αφότου ξέσπασε, ούτε την ερμήνευσαν σωστά, ούτε έχουν προτείνει κάποια λύση για την αντιμετώπισή της.

Πριν ξεσπάσει η κρίση, οι μεγάλοι οικονομολόγοι έδειχναν σίγουροι πως το σύστημα αντέχει και δεν υπάρχει περίπτωση να μπει σε κρίση. Το ονόμαζαν δε με διάφορες παραπλανητικές ονομασίες: το έλεγαν «σύστημα ελεύθερης οικονομίας», «σύστημα αγοράς», ουδέποτε όμως καπιταλιστικό. Γιατί παρόμοια, επιστημονικώς ακριβής, ονομασία παρέπεμπε στον Μαρξ, στην πάλη των τάξεων και σε άλλους εξίσου «αντιπαθείς» όρους και πηγές.

Κανείς επίσης ειδικός οικονομολόγος δε συσχέτισε το ισχύον οικονομικο-πολιτικό σύστημα με τον αντίστοιχο τρόπο παραγωγής, που είναι ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής, διότι θα έπρεπε να μιλήσουν και για τη δυσαρμονία που παρουσιάζει το σύστημα με την τεχνολογικό πρόοδο.

Σήμερα, που η Γνώση και η Πληροφορία έχουν γίνει παραγωγικές δυνάμεις, το σύστημα δεν περπατάει. Αυτό το παραδέχεται ακόμα και ο Σαρκοζί, που μόνο μαρξιστής δεν είναι. Ουσιαστικά, το καπιταλιστικό σύστημα, που πριν από εκατόν πενήντα χρόνια υπήρξε συντελεστής προόδου, αφού αντικατέστησε τη χειρωνακτική εργασία με μηχανές, ενοποίησε τον πλανήτη και υποστήριξε την επιστημονική έρευνα, σήμερα έχει χάσει αυτά τα θετικά του γνωρίσματα και έχει περιοριστεί μόνο στα αρνητικά.

Έχει μετατρέψει τα πάντα σε εμπορεύματα, έχει επιβάλει τον πιο άγριο ανταγωνισμό στις οικονομικές αλλά και στις διαπροσωπικές σχέσεις, έχει διχάσει τον πλανήτη σε πλούσια και φτωχά έθνη, έχει δημιουργήσει  τεράστιες ανισότητες ακόμα και στα «προηγμένα» υποτίθεται κράτη και καταστρέφει το περιβάλλον σε επικίνδυνο βαθμό. Πρέπει λοιπόν να φύγει από τη μέση.

Η αλλαγή αυτή δεν είναι απαραίτητο να γίνει με τη βία και την επανάσταση. Άλλωστε και η προηγούμενη μεταβολή από το φεουδαρχικό οικονομικό σύστημα στο καπιταλιστικό, μόνο στη Γαλλία έγινε με επανάσταση. Στην Αγγλία, στην Πρωσία και σε άλλες χώρες έγινε με νομοθετικές ρυθμίσεις.

Προβλέπω πως κάτι ανάλογο θα γίνει και τώρα. Οι «αγορές», δηλαδή ουσιαστικά οι τράπεζες, θα επανέλθουν στον αρχικό τους προορισμό. Από κυρίαρχες της οικονομικής και πολιτικής ζωής, που έχουν γίνει, θα ξαναγίνουν οργανισμοί διευκόλυνσης των συναλλαγών. Ο πλούτος δεν θα παράγεται πια στις τράπεζες, και μάλιστα με τους ουσιαστικά παράνομους τρόπους που παράγεται σήμερα (με χρηματιστηριακά κόλπα, με πλύσιμο μαύρου χρήματος και με ένα σωρό ανάλογους), αλλά στους τόπους εργασίας, όπου θα «εργάζονται» ρομπότ και αυτόματες μηχανές, που θα τις επιβλέπουν μια χούφτα ειδικοί, που θα αποτελέσουν την αυριανή άρχουσα τάξη.

Ο αγαπημένος μας Μίμης, ο σύντροφος, πατέρας, παππούς, ξάδερφος, θείος και πολύτιμος φίλος, έφυγε από κοντά μας  εντελώς ξαφνικά χτες το απόγευμα.

Θα τον αποχαιρετήσουμε, όπως το ήθελε, με πολιτική τελετή, την Τρίτη το μεσημέρι στις 2:30, από το νεκροταφείο του Παλαιού Φαλήρου.